Xu hướng chi tiêu cho chăm sóc sức khỏe của người tiêu dùng

Vì vậy, câu hỏi “người tiêu dùng đang chi tiêu như thế nào?” không nên chỉ nhìn vào việc tổng chi y tế tăng hay giảm. Muốn thấy áp lực thực sự lên ví tiền hộ gia đình, cần xem đồng thời tỷ trọng OOP, cơ cấu khoản tự trả và mức nhu cầu chăm sóc bị bỏ lỡ vì chi phí hoặc các rào cản tiếp cận.

Tổng chi y tế tăng không đồng nghĩa hộ gia đình tự trả nhiều hơn

Ở các nước OECD, chi y tế bình quân đầu người theo giá thực đã giảm khoảng 2,5% năm 2022, gần như đi ngang năm 2023 rồi tăng trở lại trên 3% trong năm 2024. Tuy nhiên, khoảng ba phần tư tổng chi y tế tại OECD được tài trợ thông qua chính phủ hoặc bảo hiểm bắt buộc.

Điều này cho thấy một cơ chế quan trọng: mức chi của hệ thống và mức chi của người tiêu dùng có thể đi theo hai quỹ đạo khác nhau. Khi ngân sách công hoặc bảo hiểm hấp thụ phần lớn chi phí, tổng chi y tế có thể tăng mà khoản hộ gia đình phải trả trực tiếp không tăng tương ứng. Ngược lại, nếu phạm vi quyền lợi hẹp, mức đồng chi trả cao hoặc một số dịch vụ nằm ngoài gói bảo hiểm, phần chi trực tiếp có thể lớn dù tổng chi của hệ thống không thuộc nhóm cao nhất.

Dữ liệu OECD năm 2023 cho thấy chi OOP chiếm trung bình chỉ dưới một phần năm tổng chi y tế, còn xét trên ngân sách hộ gia đình, hàng hóa và dịch vụ y tế chiếm khoảng 3,2% tổng chi tiêu. Khoảng này thấp hơn 2% tại một số nước nhưng vượt 5% ở Thụy Sĩ, Hàn Quốc và Chile.

Vì thế, hướng dịch chuyển đầu tiên cần ghi nhận không phải đơn giản là “chi nhiều hơn”, mà là chi phí được phân bổ lại giữa nguồn tài chính tập thể và khoản người dân phải tự thanh toán. Đây cũng là lý do không thể dùng số liệu tổng chi y tế để suy ra trực tiếp sức ép tài chính lên người tiêu dùng.

Chi tiền túi vẫn tập trung vào thuốc và dịch vụ ngoài bệnh viện

Nếu nhìn vào cơ cấu OOP, phần lớn tiền người tiêu dùng bỏ ra không nằm ở điều trị nội trú. Trong OECD năm 2023, dược phẩm và hàng hóa y tế chiếm 41% chi OOP; chăm sóc ngoại trú chiếm 22%; nha khoa 16%; chăm sóc dài hạn 13%; còn nội trú chỉ chiếm 8% trung bình. Cơ cấu thay đổi đáng kể giữa các nước do phạm vi bảo hiểm và quy định đồng chi trả khác nhau.

Bức tranh toàn cầu của WHO còn cho thấy vai trò của thuốc rõ hơn ở những nơi bảo vệ tài chính yếu. Báo cáo UHC 2025 cho biết tại ba phần tư số quốc gia có dữ liệu, thuốc chiếm ít nhất 55% khoản chi OOP của người dân; trong nhóm người nghèo, tỷ trọng trung vị dành cho thuốc đạt 60% OOP.

Hai tập số liệu không hoàn toàn đồng nhất về phạm vi địa lý và phương pháp, nên không nên gộp chúng thành một tỷ lệ chung. Nhưng chúng cùng chỉ ra một cơ chế: khoản tự trả thường dồn vào những hàng hóa và dịch vụ mà bảo hiểm bao phủ không đầy đủ hoặc người bệnh phải sử dụng thường xuyên, đặc biệt là thuốc, khám ngoại trú và nha khoa.

Điều đó làm thay đổi cách hiểu về “ví tiền y tế” của người tiêu dùng. Áp lực không chỉ đến từ một hóa đơn bệnh viện lớn; nó còn có thể tích lũy từ các khoản thuốc, khám ngoại trú hoặc nha khoa phải thanh toán lặp lại hay ít được bảo hiểm chi trả.

Áp lực chi phí làm tiêu dùng y tế trở nên chọn lọc hơn

Chi tiêu y tế khác nhiều loại tiêu dùng khác ở chỗ người dân không phải lúc nào cũng có thể lựa chọn thời điểm phát sinh nhu cầu. Nhưng khi chi phí vượt khả năng chi trả, họ có thể trì hoãn, bỏ qua hoặc thay đổi loại dịch vụ sử dụng. Vì vậy, chi thấp hơn không nhất thiết phản ánh nhu cầu thấp hơn; đôi khi nó phản ánh chăm sóc chưa được tiếp cận.

Trong 28 nước OECD có dữ liệu so sánh, 3,4% dân số báo cáo có nhu cầu chăm sóc y tế chưa được đáp ứng vì chi phí, khoảng cách hoặc thời gian chờ trong năm 2024. Nhóm thu nhập thấp nhất có khả năng báo cáo nhu cầu chưa được đáp ứng cao gấp 2,5 lần nhóm thu nhập cao nhất. Với nha khoa, mức nhu cầu chưa được đáp ứng thường cao hơn vì dịch vụ này được tài trợ công ít hơn ở nhiều hệ thống.

Ở quy mô toàn cầu, WHO ước tính năm 2022 có 2,1 tỷ người gặp khó khăn tài chính do chi OOP; trong đó 1,6 tỷ người đang sống trong nghèo đói hoặc bị đẩy sâu hơn vào nghèo đói bởi các khoản chi y tế. Tỷ lệ dân số gặp khó khăn tài chính giảm từ 34% năm 2000 xuống 26% năm 2022, nhưng quy mô tuyệt đối vẫn rất lớn.

Do đó, một phần xu hướng tiêu dùng hiện nay là sự phân tầng theo khả năng chi trả. Nhóm có bảo vệ tài chính tốt có thể duy trì sử dụng dịch vụ ngay cả khi chi phí hệ thống tăng; nhóm dễ tổn thương hơn có xu hướng chịu gánh nặng lớn hơn hoặc để nhu cầu không được đáp ứng. Khi đánh giá thị trường chăm sóc sức khỏe, số tiền đã chi vì vậy cần được đọc cùng với chỉ số bỏ lỡ chăm sóc, không nên xem doanh số hay mức OOP là đại diện đầy đủ cho nhu cầu thực.

Bảo hiểm quyết định hộ gia đình phải chi bao nhiêu và cho khoản nào

Sự khác biệt giữa các thị trường cho thấy hành vi chi tiêu y tế không chỉ do sở thích cá nhân. Nó được định hình mạnh bởi thiết kế tài chính của hệ thống: dịch vụ nào nằm trong gói quyền lợi, tỷ lệ đồng chi trả bao nhiêu, có trần chi tiền túi hay miễn giảm cho nhóm thu nhập thấp hay không.

OECD ghi nhận năm 2023, mức chi y tế trực tiếp của hộ gia đình trung bình tương đương 3,2% tổng chi tiêu hộ gia đình, nhưng chênh lệch giữa các nước rất rộng. Cùng lúc, tỷ trọng của từng loại dịch vụ trong OOP cũng biến thiên mạnh: chăm sóc ngoại trú chiếm 43% OOP ở Bỉ, 48% ở Ý và 52% ở Bồ Đào Nha, trong khi dược phẩm vượt 60% tại Mexico, Slovakia và Ba Lan. OECD liên hệ các khác biệt này với mức độ bao phủ và cơ chế đồng chi trả của từng hệ thống.

WHO cũng nhấn mạnh rằng OOP không được “gộp rủi ro” giữa nhiều người như bảo hiểm hoặc tài chính công; vì vậy tỷ trọng OOP cao có liên hệ với chi tiêu mang tính thảm họa và nghèo hóa hộ gia đình.

Nói cách khác, cùng một nhu cầu y tế có thể tạo ra mức chi tiêu dùng rất khác nhau ở hai quốc gia hoặc hai nhóm dân cư. Vì thế, khi thấy người tiêu dùng ở một thị trường “chi nhiều hơn”, cần hỏi thêm: họ đang tự nguyện mua thêm dịch vụ, hay đang phải bù vào khoảng trống bảo hiểm? Hai tình huống này cần được diễn giải khác nhau khi đánh giá hành vi chi tiêu.

Chưa có bằng chứng về một cuộc dịch chuyển đồng loạt sang phòng ngừa

Một nhận định phổ biến là người tiêu dùng đang chuyển mạnh từ chữa bệnh sang phòng ngừa. Dữ liệu hệ thống hiện chưa ủng hộ việc khái quát xu hướng này cho toàn bộ chi tiêu y tế.

Tại OECD, chăm sóc sức khỏe ban đầu chiếm khoảng 14% tổng chi y tế năm 2023 và tỷ trọng này gần như không thay đổi so với một thập kỷ trước. Chi cho phòng ngừa từng tăng mạnh trong đại dịch, từ mức khoảng 3% trước COVID-19 lên 6% năm 2021, nhưng đến năm 2023 đã trở về gần mức trước đại dịch khi nhiều biện pháp khẩn cấp kết thúc.

Điểm này rất quan trọng khi diễn giải “xu hướng chi tiêu”. Ngay cả khi quan sát thấy một số phân khúc chăm sóc chủ động phát triển, không nên suy từ tín hiệu cục bộ thành kết luận rằng cơ cấu chi y tế nói chung đã chuyển mạnh sang phòng ngừa. Dữ liệu tổng hợp của OECD hiện cho thấy tỷ trọng chăm sóc sức khỏe ban đầu tương đối ổn định và mức chi phòng ngừa năm 2023 đã trở về gần trạng thái trước đại dịch.

Ở cấp hộ gia đình, dữ liệu OOP thậm chí cho thấy thuốc, hàng hóa y tế, ngoại trú và nha khoa vẫn chiếm phần lớn khoản tự trả tại OECD. OECD Vì vậy, hướng dịch chuyển có bằng chứng chắc hơn hiện nay là sự thay đổi trong nguồn thanh toán, cơ cấu khoản tự trả và mức độ chịu áp lực tài chính, chứ không phải một cuộc thay thế rộng khắp từ điều trị sang phòng ngừa.

Nên đọc xu hướng chi tiêu qua ba lớp chỉ số

Để hiểu đúng người tiêu dùng đang chi cho chăm sóc sức khỏe như thế nào, một con số đơn lẻ là chưa đủ. Cách đọc đáng tin cậy hơn là kết hợp ba lớp thông tin.

Lớp thứ nhất là mức chi y tế toàn hệ thống theo đầu người và theo giá thực, cho biết quy mô nguồn lực dành cho chăm sóc sức khỏe đang tăng hay giảm. Lớp thứ hai là gánh nặng OOP đối với hộ gia đình — chẳng hạn OOP chiếm bao nhiêu phần tổng chi y tế và bao nhiêu phần ngân sách hộ gia đình. WHO định nghĩa OOP%CHE là tỷ trọng chi y tế hiện hành được tài trợ trực tiếp từ tiền túi hộ gia đình; đây là chỉ số phản ánh vai trò của thanh toán trực tiếp so với các nguồn tài chính khác.

Lớp thứ ba là cơ cấu và hệ quả của khoản chi: tiền chủ yếu đi vào thuốc, ngoại trú, nha khoa hay chăm sóc dài hạn; đồng thời có bao nhiêu người phải trì hoãn hoặc không nhận được chăm sóc cần thiết. Dữ liệu OECD cho thấy chính hai lớp sau mới làm lộ rõ khác biệt về khả năng chi trả và mức độ bảo vệ của hệ thống.

Khi ba lớp chỉ số cùng được xem xét, xu hướng trở nên rõ hơn: tổng chi y tế có thể tăng, nhưng trải nghiệm tài chính của người tiêu dùng phụ thuộc vào phần chi phí nào được chia sẻ qua bảo hiểm và phần nào bị chuyển trực tiếp sang hộ gia đình. Đây là cách phân biệt tăng trưởng của hệ thống y tế với gánh nặng chi tiêu thực tế của người dân.

Chi tiêu cho chăm sóc sức khỏe đang dịch chuyển theo hướng phân hóa hơn là tăng đồng loạt. Ở nhiều hệ thống, tổng chi y tế đã tăng trở lại, nhưng khoản hộ gia đình thực sự phải tự trả phụ thuộc mạnh vào phạm vi bảo hiểm và cơ chế đồng chi trả. Phần OOP vẫn tập trung chủ yếu vào thuốc, hàng hóa y tế và các dịch vụ ngoài nội trú; khi khả năng chi trả suy yếu, một phần nhu cầu chuyển thành chăm sóc bị trì hoãn hoặc không được đáp ứng.

Vì vậy, để đánh giá đúng xu hướng chi tiêu cho chăm sóc sức khỏe, cần nhìn đồng thời vào mức chi của toàn hệ thống, tỷ trọng tiền túi trong ngân sách hộ gia đình, cơ cấu khoản tự trả và các chỉ dấu về khó khăn tài chính. Dữ liệu WHO cho thấy bảo vệ tài chính toàn cầu đã cải thiện so với năm 2000, nhưng đến năm 2022 vẫn có 26% dân số gặp khó khăn tài chính liên quan đến OOP — một giới hạn quan trọng đối với mọi nhận định cho rằng người tiêu dùng đơn giản đang “chi nhiều hơn để chăm sóc sức khỏe tốt hơn”.