Những giới hạn của công nghệ theo dõi sức khỏe

Giới hạn quan trọng nhất nằm ở khoảng cách giữa dữ liệu cảm biến, ước tính của thuật toán và ý nghĩa sức khỏe thực tế. Người dùng càng coi một con số là chẩn đoán hoàn chỉnh, nguy cơ hiểu sai càng lớn.

Công nghệ theo dõi sức khỏe thực sự đang đo và ước tính điều gì?

Phần lớn thiết bị tiêu dùng không quan sát trực tiếp toàn bộ các thông số sinh lý như cách một xét nghiệm hoặc thiết bị y tế chuyên dụng thực hiện. Cảm biến thường thu tín hiệu như chuyển động, ánh sáng phản xạ từ mô, nhịp mạch hoặc nhiệt độ rồi dùng thuật toán để ước tính một chỉ số.

Điều đó tạo ra ba lớp khác nhau. Lớp thứ nhất là tín hiệu cảm biến mà thiết bị thu được. Lớp thứ hai là thuật toán xử lý để biến tín hiệu thành một con số. Lớp thứ ba là diễn giải sức khỏe của người dùng dựa trên con số đó.

Ví dụ, một thiết bị có thể phát hiện nhịp tim khá sát với giá trị tham chiếu trong một số điều kiện, nhưng điều này không có nghĩa mọi cảnh báo liên quan đến tim đều tương đương với một kết luận lâm sàng. Các tổng quan nghiên cứu về thiết bị đeo tiêu dùng cho thấy độ chính xác thay đổi đáng kể theo chỉ số được đo, loại thiết bị, cường độ hoạt động và bối cảnh sử dụng.

Một tổng quan năm 2024 tổng hợp 24 systematic review cho thấy sai số trung bình của phép đo nhịp tim ở thiết bị đeo tiêu dùng vào khoảng ±3%, nhưng kết quả giữa thiết bị và tình huống sử dụng không đồng nhất. Với cường độ hoạt động thể chất, sai số tuyệt đối trung bình có thể dao động khoảng 29–80% tùy cường độ. Điều đó cho thấy một con số từ thiết bị nên được hiểu theo phạm vi độ tin cậy của phép đo, không phải như một giá trị tuyệt đối.

Vì sao cùng một thiết bị có thể cho kết quả khác nhau giữa các thời điểm?

Độ chính xác không chỉ phụ thuộc vào bản thân cảm biến. Nghiên cứu về thiết bị đeo tiêu dùng cho thấy kết quả còn chịu ảnh hưởng của loại cảm biến, thuật toán, thiết kế thiết bị, khả năng xử lý và giới hạn năng lượng. Tư thế, chuyển động, vị trí đeo và điều kiện sinh lý cũng có thể làm thay đổi tín hiệu mà cảm biến thu được.

Đây là lý do một thiết bị có thể hoạt động khá tốt khi người dùng nghỉ ngơi nhưng kém ổn định hơn khi vận động mạnh. Những thay đổi liên tục về chuyển động khiến thuật toán phải phân biệt tín hiệu sinh lý với nhiễu cơ học. Nếu thiết bị đeo không vừa vặn hoặc vị trí cảm biến thay đổi, kết quả cũng có thể bị ảnh hưởng.

Đối với phép đo quang học như SpO₂, giới hạn còn rõ hơn. FDA lưu ý rằng độ chính xác của máy đo oxy có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như tuần hoàn kém, sắc tố da, độ dày da, nhiệt độ da, hút thuốc và sơn móng tay. FDA cũng cảnh báo có bằng chứng cho thấy hiệu năng có thể khác nhau giữa các mức sắc tố da.

Vì vậy, không nên hỏi đơn giản rằng một thiết bị “có chính xác không”. Câu hỏi phù hợp hơn là chính xác với chỉ số nào, ở điều kiện nào, trên nhóm người nào và đã được đối chiếu với tiêu chuẩn nào.

Giới hạn lớn nhất là từ dữ liệu đo đến kết luận sức khỏe

Một trong những sai lầm phổ biến là đồng nhất chỉ số theo dõi với chẩn đoán.

Dữ liệu từ thiết bị có thể giúp người dùng nhận ra một xu hướng bất thường, chẳng hạn nhịp tim thay đổi so với mức thường ngày hoặc thời lượng ngủ giảm liên tục. Nhưng từ xu hướng đó đến kết luận “đang mắc bệnh” là một bước suy luận hoàn toàn khác.

Điều này đặc biệt quan trọng với những thiết bị được bán cho mục đích wellness. FDA phân biệt rõ các sản phẩm theo dõi sức khỏe chung với thiết bị được đánh giá cho mục đích y tế. Với máy đo SpO₂ dành cho wellness, FDA lưu ý rằng các sản phẩm loại này không được đánh giá trước khi bán cho mục đích ra quyết định lâm sàng.

Ngay cả khi một phép đo có sai số nhỏ, ý nghĩa lâm sàng của nó vẫn phụ thuộc vào bối cảnh. Một con số đơn lẻ có thể không đủ để kết luận điều gì nếu không có triệu chứng, tiền sử, phép đo xác nhận hoặc các dữ liệu liên quan khác.

Vì thế, giá trị thực tế của công nghệ theo dõi sức khỏe thường nằm ở khả năng quan sát xu hướng và hỗ trợ nhận biết thay đổi, hơn là thay thế quá trình đánh giá y tế.

Vì sao các chỉ số như giấc ngủ, năng lượng và mức độ hoạt động dễ bị hiểu sai?

Các chỉ số càng phụ thuộc nhiều vào thuật toán suy luận thì khoảng cách giữa “ước tính” và “thực tế” càng đáng chú ý.

Giấc ngủ là một ví dụ điển hình. Thiết bị đeo thường không quan sát trực tiếp toàn bộ trạng thái sinh lý được sử dụng trong các phương pháp đánh giá giấc ngủ chuyên sâu. Thay vào đó, thuật toán suy luận trạng thái ngủ từ tín hiệu chuyển động và các tín hiệu sinh lý khác. Tổng quan nghiên cứu năm 2024 cho thấy các thiết bị đeo có xu hướng ước tính cao hơn thời gian ngủ thực tế, với sai số tuyệt đối thường trên 10% trong các nghiên cứu được tổng hợp.

Tương tự, năng lượng tiêu hao không phải là một đại lượng đơn giản có thể suy ra chính xác chỉ từ số bước hoặc nhịp tim. Trong tổng quan nói trên, sai số ước tính năng lượng tiêu hao dao động đáng kể giữa nghiên cứu và thiết bị.

Điều này không làm cho các chỉ số đó vô dụng. Vấn đề nằm ở cách sử dụng. Một chỉ số ước tính có thể hữu ích để so sánh xu hướng của chính một người theo thời gian, nhưng kém phù hợp hơn khi được dùng như một giá trị tuyệt đối để đưa ra kết luận cứng nhắc.

Công nghệ theo dõi sức khỏe còn có giới hạn về dữ liệu, quyền riêng tư và tính liên tục

Theo dõi sức khỏe cá nhân tạo ra một lượng dữ liệu đáng kể, từ nhịp tim, vận động và giấc ngủ đến thông tin về thói quen sử dụng. Rủi ro không chỉ nằm ở việc cảm biến đo sai mà còn ở cách dữ liệu được lưu trữ, đồng bộ, chia sẻ và xử lý.

FTC đã cập nhật Health Breach Notification Rule để làm rõ việc quy định này có thể áp dụng cho các ứng dụng sức khỏe, thiết bị kết nối và những công nghệ tương tự trong những trường hợp thuộc phạm vi của quy tắc. Điều đó phản ánh một thực tế quan trọng: dữ liệu sức khỏe số cần được xem xét như một loại dữ liệu nhạy cảm, không chỉ là lịch sử hoạt động thông thường.

Ngoài quyền riêng tư, còn có vấn đề về tính liên tục của dữ liệu. Thiết bị có thể hết pin, mất kết nối, bỏ sót một khoảng thời gian hoặc thay đổi thuật toán sau khi cập nhật phần mềm. Khi cách thu thập dữ liệu thay đổi, việc so sánh các mốc thời gian dài cũng có thể trở nên khó khăn hơn.

Vì vậy, người dùng không chỉ nên xem thiết bị đo được gì mà còn cần hiểu dữ liệu được lưu ở đâu, chia sẻ với ai, đồng bộ như thế nào và điều gì xảy ra khi dữ liệu bị thiếu.

Những giới hạn này ảnh hưởng thế nào đến cách sử dụng thiết bị?

Cách an toàn và thực tế nhất là xem thiết bị theo dõi sức khỏe như một công cụ hỗ trợ quan sát, không phải một hệ thống chẩn đoán độc lập.

Trước tiên, nên kiểm tra thiết bị đang được thiết kế cho mục đích wellness hay cho một mục đích y tế cụ thể. Không nên suy ra rằng mọi tính năng đều có mức xác thực giống nhau chỉ vì chúng nằm trên cùng một thiết bị.

Tiếp theo, nên ưu tiên xu hướng thay đổi thay vì phản ứng với một con số đơn lẻ. Khi một chỉ số bất thường xuất hiện, cần xem thời điểm đo, điều kiện sử dụng, vị trí đeo và triệu chứng đi kèm trước khi diễn giải.

Với các chỉ số có ý nghĩa y khoa, phép đo bất thường nên được kiểm tra bằng phương pháp phù hợp và được đánh giá trong bối cảnh lâm sàng khi cần. FDA cũng khuyến nghị không nên chỉ dựa vào kết quả của máy đo oxy mà bỏ qua triệu chứng hoặc thông tin sức khỏe khác.

Cuối cùng, khi lựa chọn thiết bị, nên quan tâm đến bằng chứng xác thực cho từng chỉ số, không chỉ nhìn vào số lượng tính năng. Một tổng quan năm 2024 cho thấy trong tập 310 thiết bị đeo tiêu dùng được xem xét, chỉ khoảng 11% đã được xác thực cho ít nhất một kết quả sinh trắc học; con số này cho thấy khoảng cách giữa tốc độ phát triển của thị trường và mức độ xác thực độc lập vẫn còn đáng kể.

Các giới hạn của công nghệ theo dõi sức khỏe không có nghĩa thiết bị đeo hay ứng dụng sức khỏe không hữu ích. Giá trị của chúng nằm ở khả năng thu thập dữ liệu thường xuyên, phát hiện xu hướng và giúp người dùng quan sát những thay đổi mà việc ghi nhớ bằng cảm nhận đơn thuần khó thực hiện. Giới hạn xuất hiện khi dữ liệu ước tính bị xem như sự thật tuyệt đối hoặc được dùng vượt quá mục đích mà thiết bị đã được xác thực. Hiểu rõ sai số, điều kiện đo, phạm vi sử dụng và cách bảo vệ dữ liệu sẽ giúp người dùng tận dụng công nghệ đúng mức mà không đặt quá nhiều niềm tin vào một con số duy nhất

Công nghệ theo dõi sức khỏe có thể thay thế bác sĩ không?

Không nên xem thiết bị tiêu dùng như một sự thay thế cho đánh giá y tế. Một chỉ số từ thiết bị có thể cung cấp thông tin hỗ trợ hoặc gợi ý một thay đổi cần chú ý, nhưng ý nghĩa của nó còn phụ thuộc vào triệu chứng, bối cảnh và phương pháp xác nhận phù hợp

Có nên lo lắng khi đồng hồ thông minh báo chỉ số bất thường?

Không nên phản ứng chỉ dựa trên một lần đo. Trước hết cần xem lại điều kiện đo, cách đeo, thời điểm và xu hướng lặp lại của chỉ số. Khi kết quả bất thường kéo dài hoặc đi kèm triệu chứng đáng lo ngại, nên chuyển sang phương pháp đánh giá phù hợp thay vì tiếp tục dựa vào thiết bị tiêu dùng

Nên chọn thiết bị theo dõi sức khỏe dựa trên tiêu chí nào?

Nên xem thiết bị có đo đúng chỉ số mình quan tâm hay không, mức độ xác thực cho từng tính năng, mục đích sử dụng được công bố, cách xử lý dữ liệu và giới hạn của phép đo. Nhiều tính năng hơn không đồng nghĩa với độ tin cậy cao hơn ở mọi chỉ số